Raymond Vahan Damadian, çocukluk acısını bilimsel bir saplantıya çevirdi; evinde kendi elleriyle dev bir mıknatıs sardı, insan vücudunu ilk kez içeriden taradı. Sonra da Nobel'i kaçırdığı için dünyaya gazete ilanlarıyla meydan okudu.
Bugün bir hastanede MRI makinesinin tüneline yatan herkes, aslında 1970'lerde New York'ta, sınırlı bütçeyle çalışan küçük bir ekibin "imkânsız" denen fikrinin sonucuna giriyor. Bu fikrin sahibi, 16 Mart 1936'da New York'ta Ermeni kökenli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Dr. Raymond Vahan Damadian'dı.
Her şey 10 yaşındaki bir çocuğun kaybıyla başladı
Damadian henüz 10 yaşındayken çok sevdiği anneannesini göğüs kanserinden acı içinde kaybetti. Bu kayıp, küçük çocuğun zihninde kalıcı bir iz bıraktı: Kanseri, hastayı kesmeden ve mümkün olan en erken aşamada yakalamanın bir yolu olmalıydı.
Keman, tenis ve matematik: çok yönlü bir zihin
Damadian yalnızca bir bilim insanı değildi. Gençliğinde Juilliard'da müzik eğitimi aldı, keman çaldı ve Gençler Davis Kupası düzeyinde tenis oynadı. Wisconsin-Madison Üniversitesi'nde matematik lisansını (1956) tamamladı, ardından Albert Einstein Tıp Fakültesi'nden tıp doktoru unvanını aldı. Disiplinler arası bu geçmiş, onu tıp ile fiziğin kesiştiği noktada çalışmaya hazırladı.
Fikir: Kanser dokusu "farklı konuşuyor"
1960'ların sonunda Damadian, hücre içindeki potasyum ve sodyum iyonlarını inceliyordu. Bu çalışma onu Nükleer Manyetik Rezonans (NMR) olgusuna götürdü. Vücuda bir manyetik alan uygulandığında dokulardaki su protonları sinyal verir ve bu sinyalin sönme hızına gevşeme süresi (T1 ve T2) denir. Damadian'ın büyük sezgisi şuydu: Bu süreler kanserli dokuda sağlıklı dokudan farklıydı.
Bu fikri 1969'da "tüm vücudu NMR ile taramak" şeklinde kurguladı. 1971'de Science dergisinde yayımladığı makalede, sıçan dokularında (kas, böbrek, mide, bağırsak, beyin, karaciğer) ve iki kötü huylu tümörde (Walker sarkomu ve Novikoff hepatoması) bu farkı gösterdi. 1973'te ise 106 insan tümörü üzerinde yaptığı ölçümlerle bulguyu doğruladı: İncelenen tümörlerin hepsinde T1 süresi, ilgili sağlıklı dokudan anlamlı biçimde daha uzundu.
Önemli not: Sonraki yıllarda bilim tarihçileri, 1971 makalesindeki bazı sonuçların daha sonra aynı şekilde tekrarlanamadığına dikkat çekti. Ancak "dokuların gevşeme süreleri farklıdır" ilkesi, bugün her MRI görüntüsündeki kontrastın temelidir.
Patent: "Taramak" fikrinin ilk resmi kaydı
Damadian 1972'de başvurduğu, 1974'te tescil edilen patentle ("Apparatus and method for detecting cancer in tissue") NMR'ı insan vücudunu taramak ve kanserli dokuyu bulmak için kullanma fikrini ilk kez resmen kayda geçirdi. Ulusal Bilim Vakfı'nın değerlendirmesiyle bu patent, vücudu "taramak" fikrini içeriyordu; ancak bu taramadan nasıl görüntü üretileceğini ayrıntılı biçimde tarif etmiyordu. Bu eksik parçayı başkaları tamamlayacaktı.
"Indomitable": Sıfırdan, elle yapılmış bir makine
Damadian ve ekibi (öğrencileri Larry Minkoff ve Michael Goldsmith), büyük fonlara sahip devasa laboratuvarlar yerine kendi imkânlarıyla çalıştı. Elektronik devreden torna ve kaynak işine kadar her şeyi kendileri öğrendi. Makinenin kalbi olan süper iletken mıknatıs, bir silindirin etrafına sarılan yaklaşık 30 mil (yaklaşık 48 km) niyobyum-titanyum telden yapıldı.
Sonunda 3 Temmuz 1977'de, Larry Minkoff'un göğüs kafesi üzerinde insanlık tarihinin ilk tam vücut MRI taraması gerçekleşti. Damadian aslında kendisi gönüllü olmuştu; fakat cüssesi makineye sığmadığı için daha zayıf olan Minkoff yatağa yattı. Nokta nokta ilerleyen yöntemle tek bir görüntü yaklaşık 5 saatte oluştu. Ekip makineye, yedi yıllık zahmetli çalışmanın ve herkesin "olmaz" dediği şeyi başarmanın simgesi olarak "Indomitable" (Yenilmez) adını verdi.
Bu ilk görüntü kaba ve yorumlanması zordu; eleştirmenler ona o dönemde "anlamsız" bile dedi. Damadian ise 20 Temmuz 1977'de yaptığı basın açıklamasında kanserin ameliyatsız tespiti için "yeni bir tekniğin" artık mükemmelleştirildiğini ilan etti. Bu iddia biraz aceleci bulundu, ama yön doğruydu.
Eksik parçalar: Lauterbur ve Mansfield
MRI'ı pratik hale getiren iki isim daha vardı. Paul Lauterbur, sinyallerden iki ve üç boyutlu görüntü üretmenin yolunu buldu. Sir Peter Mansfield ise 1977'de geliştirdiği matematiksel teknikle taramayı saatlerden saniyelere indirdi. Smithsonian'ın da vurguladığı gibi, Damadian'ın teknolojisinin klinik açıdan kullanılabilir hale gelmesi için Lauterbur ve Mansfield'ın iyileştirmeleri şarttı. Kısacası MRI tek kişinin değil, üç ayrı katkının ürünüdür.
Fikirden sanayiye: FONAR
Damadian 1978'de FONAR şirketini kurdu; bu, MRI sektörünün ilk şirketiydi. FONAR 1980'de dünyanın ilk ticari tam vücut MRI tarayıcısını (QED 80) tanıttı ve 1981'de halka açıldı.
Mahkeme salonunda zafer: 128,7 milyon dolar
Damadian'ın patentleri sonradan da konuşuldu. FONAR, MRI patentleri nedeniyle General Electric'e dava açtı. 1995'te jüri, GE'nin iki FONAR patentini ihlal ettiği sonucuna vardı; temyiz ve ABD Yüksek Mahkemesi'nin başvuruyu reddetmesinin ardından GE, 1997'de faiziyle birlikte 128,7 milyon dolar ödedi. Bu, dönemin en çok konuşulan radyoloji davalarından biriydi.
2003 Nobel: "Utanç Verici Haksızlık"
6 Ekim 2003'te Nobel Tıp Ödülü, "manyetik rezonans görüntülemeyle ilgili keşifleri" nedeniyle Paul Lauterbur ve Sir Peter Mansfield'a verildi. Damadian'ın adı yoktu. Damadian ve onu destekleyen "Raymond Damadian'ın Dostları" adlı grup, kısa süre sonra The New York Times, The Washington Post ve Los Angeles Times gibi gazetelerde tam sayfa ilanlar yayımladı; ilanın başlığı şuydu: "Düzeltilmesi Gereken Utanç Verici Haksızlık". Benzer ilanlar İsveç basınında da çıktı.
Bilim dünyası bu konuda bölündü. Bir tarafta Damadian'ın ilk kavramsal adımları atan kişi olduğunu savunanlar, öbür tarafta Lauterbur ve Mansfield'ın MRI'ı gerçekten kullanılabilir kılan kişiler olduğunu söyleyenler vardı. Nobel Komitesi kararını değiştirmedi. Ayrıca bir Nobel ödülü en fazla üç kişi arasında paylaşılabiliyor; yine de bu, tartışmayı bitirmedi.
Anılarda kalan miras
Damadian'ın çalışmaları Lauterbur ve Mansfield ile birlikte tıbbi görüntülemede çığır açtı. Damadian'ın Indomitable'ı 1986'dan beri Smithsonian Enstitüsü'nde sergileniyor. 1988'de ABD Başkanı Ronald Reagan'dan, Damadian ve Lauterbur'a birlikte verilen Ulusal Teknoloji Madalyası'nı aldı. 1989'da Ulusal Mucitler Onur Listesi'ne girdi, 2001'de Lemelson-MIT Ömür Boyu Başarı Ödülü'nü kazandı.
3 Ağustos 2022'de New York'un Woodbury kentinde, 86 yaşında hayata gözlerini yumdu. Bugün dünyada her yıl milyonlarca MRI taraması yapılıyor (2003'te bile yılda 60 milyonun üzerindeydi); her biri o ilk, beş saatlik, mıknatısı elle sarılmış taramaya borçlu.
Bu haber kaynağından gelmektedir.
Haber metninde yer alan görüşler haber kaynağı () ve yazarına ait olup, bolsohays.com sitesi haber hakkında herhangi bir görüş üstlenmemektedir.
Opinions expressed are those of the author(s)-(). They do not purport to reflect the opinions or views of bolsohays.com