Daron Acemoğlu ve Ailesi: Üç Kuşaklık Bir Entelektüel Mirasın İzinde

Daron Acemoğlu ve Ailesi: Üç Kuşaklık Bir Entelektüel Mirasın İzinde2024 yılında Simon Johnson ve James A. Robinson ile birlikte Nobel Ekonomi Ödülü'ne layık görülen Daron Acemoğlu, kurumların oluşumu ve bu kurumların toplumsal refah üzerindeki etkilerine ilişkin çalışmalarıyla iktisat literatürüne kalıcı bir iz bırakmıştır. Acemoğlu'nun akademik başarısı tek başına ele alındığında dahi dikkat çekici olmakla birlikte, biyografisinin arka planında yer alan aile tarihi, yirminci yüzyıl Türkiye'sinin hukuk, basın, siyaset ve sivil toplum alanlarıyla iç içe geçen oldukça katmanlı bir hikâyeyi barındırmaktadır. Bu makalenin amacı, çeşitli açık kaynaklardan derlenen bilgiler ışığında Daron Acemoğlu'nun aile geçmişini -babası Kevork Acemoğlu, annesi İrma Acemoğlu, eşi Asuman Özdağlar ve kayınpederi İsmail Özdağlar üzerinden- bütüncül bir çerçevede ele almaktır.[^1]

## 1. Doğum ve Aile Kökeni

Tam adı Kamer Daron Acemoğlu olan ekonomist, 3 Eylül 1967 tarihinde İstanbul'un Kadıköy ilçesinde, Ermeni kökenli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. İlköğrenimine Kadıköy'deki Aramyan Uncuyan Ermeni İlk ve Ortaokulu'nda başlayan Acemoğlu, orta öğrenimini 1986 yılında Galatasaray Lisesi'nde tamamlamıştır.[^2] Kendisinin de farklı söyleşilerde belirttiği üzere, henüz lise yıllarında siyaset bilimi, demokrasi ve azgelişmişlik sorunlarına dair yoğun bir okuma pratiği geliştirmiş; bu ilgi, daha sonra akademik kariyerinin temel eksenini oluşturacak olan kurumsal iktisat alanına yönelmesinde belirleyici olmuştur.[^3]

## 2. Baba: Kevork Acemoğlu — Hukukçu, Akademisyen ve Kamusal Bir Figür

Daron Acemoğlu'nun babası Kevork Acemoğlu (1938-1988), İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde uzun yıllar ticaret hukuku alanında öğretim üyeliği yapmış bir akademisyen ve avukattır. Doçentlik unvanına sahip olan Kevork Acemoğlu'nun biyografisi, dönemin Türkiye'sindeki entelektüel ve siyasi hareketlerle kesişen birden fazla boyut taşımaktadır.[^4]

**Yön Hareketi ve 1961 Aydınların Ortak Bildirisi:** Kevork Acemoğlu, Doğan Avcıoğlu'nun öncülüğünde 20 Aralık 1961'de yayın hayatına başlayan *Yön* dergisinin ilk sayısında yer alan ve "Aydınların Ortak Bildirisi" başlığını taşıyan metnin imzacıları arasında, hatta imza listesinde ilk sırada bulunmaktaydı. Sosyalizan bir Kemalist kalkınmacılığı savunan bu bildiriye, aralarında İlhan Selçuk, Altan Öymen, Çetin Altan, İdris Küçükömer, Mümtaz Soysal, Korkut Boratav, Niyazi Berkes, Şevket Süreyya Aydemir, Sadun Aren ve Selahattin Hilav gibi dönemin önde gelen aydınlarının da imza attığı bilinmektedir.[^5]

**Akademik Çevre ve 1968 Olayları:** Kevork Acemoğlu'nun İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ndeki öğrencileri arasında, sonraki yıllarda 1968 kuşağının sembol isimlerinden biri haline gelen Deniz Gezmiş'in de bulunduğu aktarılmaktadır. Nitekim 1968 yılında yaşanan üniversite işgalleri sürecinde, üniversitedeki sorunların çözümüne yönelik olarak öğretim üyeleri ve öğrencilerden oluşturulan bir komisyonda asistan üye sıfatıyla görev aldığı belirtilmektedir.[^6]

**Ermeni Cemaati İçindeki Hukuki Faaliyetleri:** Kevork Acemoğlu, Beykoz Surp Nigoğos Ermeni Kilisesi Vakfı'nın hukuki temsilciliğini de üstlenmiştir. 1970'li yılların ortasında Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün söz konusu vakfı "mazbut vakıf" statüsüne almaya yönelik girişimine karşı, avukat Diran Bakar ile birlikte yürüttüğü hukuki savunma sonucunda Danıştay 12. Dairesi 1979 yılında vakıf aleyhine alınan kararı oybirliğiyle iptal etmiştir.[^7]

**1970 Tarihli Milliyet Gazetesi Makalesi:** Kevork Acemoğlu'nun kamuoyunda en çok tartışılan metinlerinden biri, Beyrut'ta düzenlenen bir "Türk Haftası" etkinliği sırasında bazı Ermeni öğrencilerin Türkiye aleyhine afişler hazırlamasının ardından, 30 Nisan 1970 tarihli *Milliyet* gazetesinde yayımlanan "Türk-Ermeni İlişkileri" başlıklı yazısıdır. Bu metinde Kevork Acemoğlu, Türkiye'de yaşayan Ermeni kökenli yurttaşların ülkenin bütünlüğüne bağlılığını vurgulamış ve 1915 olaylarının yurt dışında siyasi amaçlarla araç olarak kullanılmasına yönelik eleştirel bir tavır benimsemiştir. Bu yazı, hem Ermeni cemaati içindeki konumunu hem de dönemin gergin Türk-Ermeni ilişkileri bağlamındaki kamusal duruşunu yansıtan önemli bir belge olarak değerlendirilmektedir.[^8]

Kevork Acemoğlu, 1988 yılında hayatını kaybetmiştir.[^9]

## 3. Anne: İrma Acemoğlu — Eğitimci ve Edebiyatçı Kimliği

Daron Acemoğlu'nun annesi İrma Acemoğlu, 1936 yılında Tahran'da entelektüel bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Türkiye'ye yerleştikten sonra eğitimcilik mesleğini sürdürmüş ve Daron Acemoğlu'nun da ilk ve orta öğrenimini aldığı Kadıköy'deki Aramyan Uncuyan Ermeni Okulu'nun müdürlüğünü yapmıştır. Öğretmenliğinin yanı sıra şair ve edebiyatçı kimliğiyle de tanınan İrma Acemoğlu, Türkiye Ermeni toplumunun önemli isimlerini konu alan antoloji çalışmalarında da yer bulmuştur. Eşinin vefatından bir yıl sonra, 1989'da, Kevork Acemoğlu'nun hayatını ve akademik/toplumsal faaliyetlerini konu alan *Kevork Acemoğlu ve Ben İrma* başlıklı bir kitap yayımlamıştır.[^10] İrma Acemoğlu 1990 yılında hayatını kaybetmiştir.[^11]

## 4. Eğitim Hayatı: Galatasaray Lisesi'nden MIT'ye

Galatasaray Lisesi'nden mezun olduktan sonra yurt dışında iktisat eğitimi almaya karar veren Daron Acemoğlu, İngiltere'deki York Üniversitesi'nde Matematiksel Ekonomi ve Ekonometri alanında lisans eğitimini 1989 yılında tamamlamıştır. Lisans öğrenimi süresince babasını kaybetmesi, kendisi için zorlu bir dönem olmuş; ancak akademik kariyere yönelmekten vazgeçmemiştir. Ardından Londra Ekonomi Okulu'nda (London School of Economics, LSE) 1990 yılında ekonometri ve matematiksel ekonomi alanında yüksek lisansını, 1992 yılında ise yine ekonomi alanında doktorasını tamamlamıştır. Doktora tezi "Makroekonominin Mikro Temelleri Üzerine Denemeler: Sözleşmeler ve Ekonomik Performans" başlığını taşımaktaydı; danışmanı Kevin Roberts'tı. Sınav jürisi üyelerinden James Malcomson'ın, tezin yedi bölümünden en zayıf üçünün bile doktora derecesi için "fazlasıyla yeterli" olduğunu belirttiği aktarılmaktadır. Doktorasını henüz 25 yaşında tamamlamış olması, kendisine bazı iktisatçılar tarafından "harika çocuk" (wunderkind) sıfatının yakıştırılmasına neden olmuştur.[^12]

## 5. Akademik Kariyer: MIT'de Yükseliş

Doktorasının ardından bir yıl LSE'de ders veren Acemoğlu, 1993 yılından itibaren akademik kariyerine Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde (MIT) devam etmiştir. 2000 yılında ekonomi profesörlüğüne yükselmiş, 2019 yılında ise MIT'nin bir öğretim üyesine verebileceği en yüksek unvan olan "Enstitü Profesörü" (Institute Professor) sıfatını almıştır. Akademik kariyeri boyunca 2005 yılında John Bates Clark Madalyası'nı kazanmış; çalışmaları Research Papers in Economics (RePEc) ve Open Syllabus Project gibi veri tabanlarına göre dünyanın en çok atıf alan ve müfredatlarda en çok okutulan iktisatçıları arasında yer almasını sağlamıştır.[^13]

## 6. Eşi: Asuman Özdağlar ve Kayınpederi İsmail Özdağlar

Daron Acemoğlu'nun eşi Asuman Özdağlar, kendisi gibi MIT'de akademisyendir; Elektrik Mühendisliği ve Bilgisayar Bilimleri alanında profesör olan Özdağlar, Aralık 2017'de aynı bölümün başkanlığına atanmıştır. Çift, Arda ve Aras adlı iki erkek çocuğa sahiptir ve birlikte çok sayıda bilimsel makale yayımlamışlardır.[^14]

Asuman Özdağlar'ın babası, yani Daron Acemoğlu'nun kayınpederi İsmail Özdağlar, 1983 seçimlerinde Anavatan Partisi'nden (ANAP) Manisa milletvekili seçilmiş ve Turgut Özal'ın kurduğu ilk hükümette Devlet Bakanı olarak görev almıştır. 5 Ocak 1985'te bakanlıktan istifa eden İsmail Özdağlar hakkında aynı gün rüşvet iddiaları kamuoyuna yansımış; TBMM bünyesinde kırk milletvekilinin imzasıyla bir soruşturma önergesi hazırlanmıştır. Bu sürecin sonunda İsmail Özdağlar, "rüşvet almak" ve "görevini kötüye kullanmak" suçlamalarıyla 15 Mayıs 1985'te Anayasa Mahkemesi'nin Yüce Divan sıfatıyla yargılanmasına karar verilmiştir. 1 Temmuz 1985'te başlayan yargılama 14 Şubat 1986'da sonuçlanmış; dönemin Başbakanı Turgut Özal'ın da tanık olarak dinlendiği davada Yüce Divan, "rüşvet" suçlamasını kanıtlanmış bulmamış, ancak Özdağlar'ı "görevini kötüye kullanmak" suçundan iki yıl hapis, otuz bin lira ağır para cezası ve iki yıl süreyle memuriyetten yoksun bırakılma cezasına çarptırmıştır. Anayasa'nın 84. maddesi gereğince İsmail Özdağlar'ın milletvekilliği 5 Mart 1986 tarihinde sona ermiştir.[^15]

Bu noktada altı çizilmesi gereken çarpıcı bir tarihsel tesadüf, 1970 yılında babası Kevork Acemoğlu'nun Türk-Ermeni ilişkileri üzerine kamuoyunda tartışma yaratan bir makale kaleme almasından on beş yıl sonra, ailenin -evlilik yoluyla- bu kez bir başka kamusal tartışmanın, yani bir bakanın Yüce Divan'da yargılanması sürecinin içine girmiş olmasıdır. Bu durum, Acemoğlu ailesinin Türkiye'nin yakın siyasi tarihiyle birden fazla noktada, farklı kuşaklar ve farklı kanallar üzerinden temas ettiğini göstermektedir.

## 7. Nobel Ekonomi Ödülü ve "Ulusların Düşüşü" Tezi

Daron Acemoğlu, 2024 yılında Simon Johnson ve James A. Robinson ile birlikte, "kurumların nasıl oluştuğu ve refahı nasıl etkilediğine ilişkin çalışmaları" gerekçesiyle İsveç Merkez Bankası'nın Alfred Nobel Anısına Verdiği Ekonomi Bilimleri Ödülü'ne (Nobel Ekonomi Ödülü) layık görülmüştür. Nobel Komitesi, ödül gerekçesinde sömürgecilik döneminde kurulan kurumların niteliğinin -"kapsayıcı" ya da "sömürücü" olmasının- ülkeler arasındaki uzun dönemli refah farklarını büyük ölçüde açıkladığını vurgulamıştır.[^16]

Acemoğlu'nun James A. Robinson ile birlikte kaleme aldığı ve 2012 yılında yayımlanan *Why Nations Fail* (Türkçesiyle *Ulusların Düşüşü: Güç, Refah ve Yoksulluğun Kökenleri*) adlı eseri, kendisinin en çok bilinen ve en çok okunan kitabı olarak kabul edilmektedir. Kitapta yazarlar, uluslararası refah farklarının temel nedeninin coğrafya, iklim ya da kültürel etmenler olmadığını; asıl belirleyici unsurun, bir ulusun sahip olduğu siyasi ve ekonomik kurumların niteliği olduğunu öne sürmektedir. Bu çerçevede, mülkiyet haklarını koruyan, geniş katılıma açık "kapsayıcı kurumlara" sahip toplumların uzun vadede kalkınabildiği; buna karşın dar bir kesimin çıkarına hizmet eden "sömürücü kurumlara" sahip toplumların yoksulluktan kurtulamadığı tezi savunulmaktadır.[^17]

Daron Acemoğlu, bu ödülle birlikte Orhan Pamuk (Edebiyat, 2006) ve Aziz Sancar'dan (Kimya, 2015) sonra Nobel Ödülü kazanan üçüncü Türkiye kökenli isim olmuştur.[^18]

## 8. Türkiye'deki Akademik ve Kültürel Tanınırlık

Acemoğlu'nun Türkiye'deki tanınırlığı Nobel Ödülü öncesinde de oldukça yüksekti. 2006 yılında TÜBA (Türkiye Bilimler Akademisi) Sosyal Bilimlerde Bilim Hizmet ve Teşvik Ödülü'nü almış; 2013 yılında ise klasik büyüme ve kalkınma teorilerine getirdiği özgün perspektif nedeniyle, Sosyal Bilimler dalında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'ne layık görülmüştür. Ödül, 24 Aralık 2013 tarihinde dönemin Cumhurbaşkanı Abdullah Gül tarafından kendisine takdim edilmiştir. 2017 yılında ayrıca Koç Üniversitesi Rahmi M. Koç Bilim Madalyası'nın sahibi olmuştur.[^19]

## Sonuç

Daron Acemoğlu'nun biyografisi, bireysel akademik üstünlüğün ötesinde, üç kuşak boyunca Türkiye'nin hukuk, basın, üniversite ve siyaset alanlarıyla iç içe geçmiş bir aile tarihinin de izlerini taşımaktadır. Babası Kevork Acemoğlu'nun 1960'lardaki Yön hareketi içindeki konumu ve 1970'teki Türk-Ermeni ilişkilerine dair kamusal müdahalesi; annesi İrma Acemoğlu'nun eğitimci ve edebiyatçı kimliği; eşi Asuman Özdağlar'ın MIT'deki akademik konumu; ve kayınpederi İsmail Özdağlar'ın ANAP hükümetindeki bakanlığı ile Yüce Divan'da yargılanma süreci, hep birlikte değerlendirildiğinde, Acemoğlu ailesinin Cumhuriyet dönemi Türkiye'sinin toplumsal ve siyasal dönüşümlerine farklı kuşaklar ve farklı konumlardan tanıklık ettiği görülmektedir. Bu bağlamda, Daron Acemoğlu'nun kurumların toplumsal refah üzerindeki belirleyiciliğine dair geliştirdiği akademik tezler ile kendi ailesinin Türkiye'deki kurumsal ve siyasi yapılarla olan çok yönlü ilişkisi arasında, ayrıca incelenmeye değer ilginç bir paralellik bulunduğu söylenebilir.

---

## Kaynaklar (Dipnotlar)

[^1]: Bu makale; Türkçe Vikipedi, Serbestiyet, Scrolli, Biyografiler.com, çeşitli haber siteleri (Haberler.com, Antakya Gazetesi, Çorum Haber/Osmancık Haber, Kuzey Ekspres, Okurhaber, Yeni Bakış Gazetesi), Ekşi Sözlük, Nobel Komitesi'nin (NobelPrize.org) resmî açıklamaları ile CEPR, NBER ve MIT News gibi akademik/kurumsal kaynaklardan ve Anayasa Mahkemesi'nin Yüce Divan kararlarına ilişkin basın derlemelerinden (Memurlar.net, Hürriyet, Cumhuriyet, Onedio, Hukuki Haber) yararlanılarak hazırlanmıştır. Ayrıca, içeriğin bir kısmı incelemeye konu olan ve "Rubicon Tarih" adlı bir Türkçe içerik kanalına ait olduğu görülen bir sosyal medya videosundan (Facebook üzerinden paylaşılmış) elde edilen bilgilerle çapraz kontrol edilmiştir.

[^2]: Daron Acemoğlu, Vikipedi (tr.wikipedia.org/wiki/Daron_Acemoğlu); Biyografiler.com, "Daron Acemoğlu"; Scrolli, "Kadıköy'den Nobel'e: Daron Acemoğlu'nun yolculuğu".

[^3]: Biyografiler.com, "Daron Acemoğlu"; Scrolli, "Kadıköy'den Nobel'e: Daron Acemoğlu'nun yolculuğu".

[^4]: Serbestiyet, "PORTRE | Daron Acemoğlu'nun ailesi: Yön Bildirisi imzacısı baba ile şair annenin oğlu, Yüce Divan'lık olan ANAP'lı bakanın damadı"; Antakya Gazetesi, "Kevork Acemoğlu kimdir?"; Haberler.com, "Kevork Acemoğlu kimdir?".

[^5]: Serbestiyet, "PORTRE | Daron Acemoğlu'nun ailesi...".

[^6]: Scrolli, "Kadıköy'den Nobel'e: Daron Acemoğlu'nun yolculuğu" (video kaynağında da aktarılan bilgiyle örtüşmektedir).

[^7]: Ekşi Sözlük, "kevork acemoğlu" maddesi (Hrant Dink'in yazılarına atıfla); Scrolli, "Kadıköy'den Nobel'e: Daron Acemoğlu'nun yolculuğu".

[^8]: Ekşi Sözlük, "kevork acemoğlu"; Haberler.com, "Kevork Acemoğlu kimdir?"; Osmancık Haber/Çorum Haber, "Kevork Acemoğlu kimdir? Nobel Ödüllü Daron Acemoğlu'nun babası hakkında bilgiler"; Kuzey Ekspres, "Daron Acemoğlu babası Kevork Acemoğlu kimdir?".

[^9]: Vikipedi, "Daron Acemoğlu"; Biyografiler.com, "Daron Acemoğlu".

[^10]: Serbestiyet, "PORTRE | Daron Acemoğlu'nun ailesi..." (İrma Acemoğlu'nun *Kevork Acemoğlu ve Ben İrma* kitabına atıfla).

[^11]: Biyografiler.com, "Daron Acemoğlu" (İrma Acemoğlu'nun doğum-ölüm tarihleri); Scrolli, "Kadıköy'den Nobel'e...".

[^12]: Vikipedi, "Daron Acemoğlu"; Scrolli, "Kadıköy'den Nobel'e: Daron Acemoğlu'nun yolculuğu" (doktora jürisi üyesi James Malcomson'a ve ekonomist Arnold Kling'in "wunderkind" nitelendirmesine atıfla).

[^13]: Vikipedi, "Daron Acemoğlu".

[^14]: Vikipedi, "Daron Acemoğlu"; Serbestiyet, "PORTRE | Daron Acemoğlu'nun ailesi..." (Asuman Özdağlar'ın MIT'deki bölüm başkanlığı atama tarihine atıfla).

[^15]: Serbestiyet, "PORTRE | Daron Acemoğlu'nun ailesi..."; Yeni Bakış Gazetesi İzmir, "İsmail Özdağlar kimdir, nereli, kaç yaşında?"; Memurlar.net, "Yüce Divan'da Yargılanan Bakanlar" ve "Anayasa Mahkemesi 45. Yılını Kutluyor"; Hürriyet, "Yüce Divan'da yargılanan bakanlar"; Cumhuriyet, "Yüce Divan'da kimler yargılandı?"; Onedio, "Cumhuriyet Tarihi'nde Yüce Divan'da Yargılanan 10 Bakan"; Hukuki Haber, "Yüce Divan'da ilk kez bir yüksek yargıç yargılanacak".

[^16]: NobelPrize.org, "The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2024" (basın bülteni); CEPR, "Institutions and prosperity: The 2024 Nobel laureates"; University of Groningen, "Groundbreaking work on institutions and prosperity".

[^17]: CNN Business, "Nobel Prize in economics 2024 awarded to Acemoglu, Johnson and Robinson..."; Vikipedi, "Daron Acemoğlu" (*Why Nations Fail* / *Ulusların Düşüşü* kitabının tezine atıfla).

[^18]: Vikipedi, "Daron Acemoğlu"; Biyografiler.com, "Daron Acemoğlu".

[^19]: Vikipedi, "Daron Acemoğlu"; Biyografiler.com, "Daron Acemoğlu".