Sanat tarihinin tozlu sayfalarını karıştırdığınızda, bazı isimlerin sadece fırça darbeleriyle değil, adeta kaderleriyle yazıldığını görürsünüz. 20. yüzyıl modern sanatının ve Soyut Dışavurumculuk akımının kurucu babalarından kabul edilen Arshile Gorky, tam da böyle bir hayatın öznesidir. Van Gölü'nün kıyısında başlayan, New York'un en prestijli galerilerine uzanan ve trajik bir sonla biten bu hayat, sanat dünyasında hâlâ çözülmeyi bekleyen büyük bir bilmece gibidir.

Manug Adoyan’dan "Aşil"e Dönüşüm
Her şey 1904 yılında, Van’ın Horkom köyünde Vostanik Manuk Adoyan adıyla başladı. Çocukluk yıllarında, Van Gölü’nün maviliği, Akdamar Kilisesi’nin taşlarındaki incelikli işlemeler ve doğanın o coşkulu renkleri, geleceğin büyük ressamının zihnine silinmez birer mühür gibi kazındı.

Ancak 1915’in yıkıcı rüzgarları, küçük Manug’un ve ailesinin kaderini tamamen değiştirdi. Babasının yıllar önce çalışmak için Amerika’ya göç etmesi ve bir daha dönememesi, ardından 1. Dünya Savaşı’nın en acı günlerinde ailesiyle birlikte yollara düşmesi, ruhunda onarılmaz yaralar açtı. Annesi Shushan’ın, Erivan’da kıtlık günlerinde kollarının arasında açlıktan yaşamını yitirmesi, Gorky’nin sanatını besleyecek olan o derin melankolinin de tohumlarını attı.

1920 yılında, henüz 16 yaşında bir mülteci olarak Amerika’ya, babasının yanına ulaştı. Geçmişin ağır yükünü sırtından atmak ve adeta yeniden doğmak için kimliğini değiştirdi. Kendine, hayranı olduğu Rus yazar Maksim Gorki’den soyadı, mitolojinin yenilmez kahramanı Aşil’den (Arshile) ise ön ad seçti. Manug Adoyan artık Arshile Gorky idi.

Picasso ve Cézanne’ın Gölgesinden Soyut Dışavurumculuğa
Amerika’ya ilk geldiğinde sanatsal bir eğitimi yoktu; ancak içindeki tutku onu hızla New York'un sanat çevresine taşıdı. Önce Cézanne, Picasso ve Miró gibi Avrupalı ustaların eserlerini adeta yutrcasına inceledi, onların stillerini taklit ederek kendi tekniğini inşa etti.

Gorky’yi özel kılan şey, Avrupa avangard sanatını Amerikan dinamizmiyle harmanlayabilmesiydi. Willem de Kooning ve Jackson Pollock gibi dönemin dev isimleriyle yakın dostluklar kurdu, onlara rehberlik etti. Sanatı, figüratif gelenekten kopup tamamen bilinçaltına, organik formlara ve doğanın ritmine evrildiğinde, Soyut Dışavurumculuk akımının kapılarını ardına kadar aralamış oldu. Artık o, başkalarının taklitçisi değil, kendinden sonra gelen tüm nesillere ilham veren bir öncüydü.

"Sanatçı ve Annesi": Tuvalde Asla Tamamlanamayan Veda
Gorky’nin kariyerindeki en ikonik eser, çocukluğunda annesiyle çektirdiği soluk bir fotoğraftan yola çıkarak on yıllar boyunca üzerinde çalıştığı "Sanatçı ve Annesi" (The Artist and His Mother) tablosudur.

Bu tablonun en çarpıcı yönü, annesinin ellerinin yarım bırakılmış olmasıdır. Sanat tarihçileri ve eleştirmenler bu durumu; Gorky’nin annesinin kaybına duyduğu derin suçluluk duygusu, acının taze kalma isteği ya da tablonun "bittiği an öldüğünü" düşünmesiyle açıklamıştır. Gorky, bir röportajında şöyle der: "Hiçbir zaman bir resmi tamamlamam... Bir şey bittiği zaman ölmüş demektir. Ben sonsuzluğa inanırım."

Annesinin o uzun, işlemeli önlüğü, Van’daki bahçelerin hatırası ve kaybettiği toprakların kokusu, onun fırçasında köklerinin ve travmalarının birer yansımasına dönüştü.

Peşini Bırakmayan Talihsizlikler ve Trajik Son
Arshile Gorky’nin hayatı adeta felaketler silsilesiydi. Tam kariyerinin zirvesine ulaştığı, eserlerinin Whitney ve MOMA gibi dev müzelerde yer bulmaya başladığı dönemde, üst üste talihsizlikler yaşadı. 1946 yılında stüdyosunda çıkan büyük bir yangında yüzlerce tablosu kül oldu. Hemen ardından kansere yakalandı ve geçirdiği ağır bir trafik kazası, resim yapma yeteneğini kısıtlayan sağ kolunun felç olmasına yol açtı. Evliliğindeki çatırdamalar da tuz biber ekti.

21 Temmuz 1948’de, tüm bu acılara ve bedensel yorgunluklara daha fazla dayanamayan dahi ressam, Connecticut’taki stüdyosunda kendini asarak yaşamına son verdi. Geride bıraktığı tahta bir kasanın üzerine ise son mesajını kazımıştı: "Elveda Sevgililerim."

Bugün Arshile Gorky, Van’ın topraklarından doğup dünya sanat tarihine adını altın harflerle yazdıran, kökleriyle modernist vizyonu kusursuz bir hüzünle harmanlayan ölümsüz bir dahi olarak anılıyor.